Pytanie o to, kim jesteśmy, należy do najstarszych i najważniejszych pytań, jakie może zadać człowiek. Większość z nas żyje z niewypowiedzianym przekonaniem, że jesteśmy tym ciałem, tymi myślami, tą historią życiową, którą nosimy ze sobą. Śri Nisargadatta Maharaj kwestionuje te fundamentalne założenia i prowadzi nas w głąb dociekania naszej prawdziwej natury. W swoich nauczaniach konsekwentnie wskazuje, że nie jesteśmy tym, za kogo się uważamy, że nasza prawdziwa tożsamość leży znacznie głębiej niż ciało czy umysł, które bierzemy za siebie. Sentencje zgromadzone w tym artykule stanowią przewodnik po tym, co Maharaj nazywa rozpoznaniem prawdziwego Ja – świadomości, która jest fundamentem wszelkiego doświadczenia, a której sami nigdy nie jesteśmy w stanie doświadczyć jako obiektu.
Temat ten jest rozwinięciem zagadnień przedstawionych w artykule głównym: Śri Nisargadatta Maharaj: Źródło Rzeczywistości, Tożsamości i Wolności.
Poza doświadczającym
Zapomnij to, co wiesz, ale pamiętaj, że to ty jesteś tym, który wie. Nie pogrążaj się cały czas w swoich doświadczeniach. Pamiętaj, że jesteś poza tym, który doświadcza, wiecznie jesteś tym, który się nie urodził i który nie umrze.
Maharaj kieruje uwagę na fundamentalną pomyłkę tożsamościową, którą popełnia większość ludzi. Zazwyczaj utożsamiamy się z treścią naszych doświadczeń, myśli, emocji i percepcji, zapominając o samej świadomości, która stanowi tło dla wszystkich tych zjawisk. Maharaj wskazuje na konieczność odwrócenia uwagi od obiektów świadomości ku samej świadomości. Chodzi nie o odrzucenie doświadczeń czy wiedzy, lecz o rozpoznanie, że są one przemijającymi zjawiskami w przestrzeni świadomości, która sama w sobie pozostaje niezmieniona.
Współczesna psychologia i neuronauka skupiają się na badaniu treści świadomości, procesów poznawczych i mechanizmów mózgowych, zapominając o samej świadomości jako takiej. Badacze analizują, jak powstają myśli, jak przetwarzane są emocje, jak działa pamięć, ale rzadko zadają pytanie o samą naturę świadomości, która jest warunkiem wszelkiego poznania. Maharaj przypomina, że prawdziwa natura człowieka nie wiąże się z ciałem, które się rodzi i umiera, ani z umysłem, który przechodzi przez różne stany. Jest ona czystą świadomością, która poprzedza wszelkie doświadczenia i przetrwa ich zanik.
To rozpoznanie wymaga nie intelektualnego poznania, lecz bezpośredniego wglądu w naturę własnej świadomości, który może nastąpić jedynie poprzez uważną obserwację i dociekanie. Kiedy zaczynamy obserwować nasze myśli zamiast być nimi pochłoniętymi, zaczynamy rozpoznawać, że jest coś, co obserwuje te myśli, coś, co jest obecne przed myślami, w trakcie myśli i po myślach. To coś jest świadomością, która nie jest żadnym konkretnym doświadczeniem, ale warunkiem możliwości wszelkiego doświadczenia. Maharaj wskazuje, że ta świadomość jest tym, czym naprawdę jesteśmy, i jest wieczna w tym sensie, że nie rodzi się i nie umiera razem z ciałem, ponieważ jest poza czasem i przestrzenią.
Świadomość i wszechświadomość
Nie może istnieć świadomość bez wszechświadomości, ale może istnieć wszechświadomość bez świadomości, tak jak w głębokim śnie.
Maharaj wprowadza tutaj subtelne rozróżnienie między świadomością indywidualną a uniwersalną świadomością, która jest jej źródłem. Świadomość osobowa, czyli poczucie bycia oddzielną jednostką, jest funkcją wszechświadomości, która sama w sobie nie zależy od żadnych indywidualnych form. W głębokim śnie, gdy zanika świadomość osobowa wraz z całym światem doświadczenia, wszechświadomość nadal istnieje jako potencjalność wszelkich stanów świadomości.
To rozróżnienie pomaga zrozumieć, dlaczego doświadczenie głębokiego snu bez snów jest tak znaczące w tradycjach adwajty. W tym stanie nie ma świata, nie ma umysłu, nie ma osoby, a jednak po przebudzeniu możemy powiedzieć, że spaliśmy dobrze i odpoczęliśmy. Kto doświadczył tego odpoczynku, skoro nie było świadomości osobowej? Maharaj wskazuje, że to wszechświadomość, nasza prawdziwa natura, która nie zależy od stanów umysłu ani od obecności świata obiektów.
Rozpoznanie tej wszechświadomości jako własnej natury prowadzi do wolności od lęku przed śmiercią czy utratą świadomości, ponieważ to, czym naprawdę jesteśmy, nigdy nie powstaje ani nie zanika. Świadomość osobowa pojawia się i znika codziennie w rytmie czuwania i snu, wszechświadomość zaś pozostaje jako stała podstawa tych zmiennych stanów. Kiedy utożsamiamy się z wszechświadomością zamiast z indywidualną świadomością, lęk przed śmiercią naturalnie zanika, ponieważ rozpoznajemy, że to, czym jesteśmy, nie może umrzeć. Śmierć dotyczy jedynie ciała i indywidualnej świadomości, wszechświadomość natomiast pozostaje jako wieczna podstawa wszelkiego bytu.
Światło świadomości
Świadomość nie świeci sama z siebie. Świeci światłem, które pochodzi spoza niej.
Ta sentencja wskazuje na jeszcze głębszy poziom zrozumienia. Nawet wszechświadomość, która jest źródłem wszystkich indywidualnych świadomości, nie jest ostateczną rzeczywistością. Świeci ona światłem Absolutu, który jest całkowicie bezosobowy i przekracza wszelkie możliwe kategorie doświadczenia. Maharaj często mówił o tym, co nazywał Parabrahman, czyli Absolutem przekraczającym nawet świadomość.
To nauczanie jest szczególnie radykalne, ponieważ większość duchowych tradycji zatrzymuje się na poziomie czystej świadomości, uznając ją za ostateczną rzeczywistość. Maharaj idzie dalej, wskazując, że sama świadomość jest zjawiskiem, które pojawia się i zanika. Rodzi się wraz z ciałem i znika wraz z jego śmiercią. To, co pozostaje, jest całkowicie poza wszelkimi określeniami i doświadczeniami. Nie można go poznać, ponieważ wszelkie poznanie zakłada świadomość, a Absolut jest nawet przed nią.
Można jedynie być tym, czym się już jest, jednak to bycie nie jest doświadczeniem ani stanem, który można osiągnąć lub utracić. Jest to ostateczna mistyczna prawda, która wykracza poza wszelkie słowa i koncepcje. Maharaj wskazywał, że nawet mówienie o Absolucie jest już formą ograniczenia, ponieważ nazywanie czegoś Absolutem sugeruje, że jest to coś oddzielnego od tego, co nie jest absolutne. Prawdziwa rzeczywistość jest poza wszelkimi dualizmami, poza podziałem na to, co absolutne i względne, poza podziałem na świadomość i brak świadomości. Jest czymś całkowicie niewyrażalnym, co może być jedynie rozpoznane w bezpośrednim, niekonceptualnym wglądzie.
Umysł i jego tło
Umysł musi się nauczyć, że poza poruszającym się umysłem znajduje się tło świadomości, które się nie zmienia. Umysł musi dojść do poznania prawdziwego ja i szanować je oraz przestać je zasłaniać, jak księżyc, który zasłania słońce w czasie zaćmienia.
Maharaj używa tu pięknej metafory zaćmienia słońca, aby zilustrować relację między umysłem a świadomością. Tak jak księżyc, który jest znacznie mniejszy od słońca, może całkowicie zasłonić jego światło z perspektywy obserwatora na Ziemi, tak umysł ze swoimi myślami, emocjami i preokupacjami może całkowicie zasłonić świadomość, która jest jego źródłem. Jednak samo to zasłonięcie nie wpływa na słońce, które nadal świeci, podobnie jak aktywność umysłu nie wpływa na czystą świadomość.
Proces duchowego dojrzewania polega na tym, że umysł stopniowo rozpoznaje swoją zależność od świadomości i zaczyna się wycofywać ze swojej dominującej roli. Oznacza to nie destrukcję umysłu czy zaprzestanie myślenia, lecz zmianę hierarchii, w której umysł zajmuje właściwe sobie miejsce narzędzia zamiast władcy. Kiedy to następuje, świadomość może świecić bez przeszkód, a umysł działa harmonijnie, służąc życiu zamiast go komplikować.
Ten proces wymaga cierpliwości i nieustannej czujności, ponieważ umysł ma tendencję do powracania do swojej dominującej pozycji, chyba że zostanie wyraźnie rozpoznany jako to, czym jest: narzędzie, a nie tożsamość. Maharaj podkreśla, że umysł musi nauczyć się szanować prawdziwe ja, czyli świadomość, która jest jego źródłem. To szacunek nie jest intelektualnym uznaniem, ale żywym rozpoznaniem, które zmienia sposób funkcjonowania umysłu. Kiedy umysł rozpoznaje świadomość jako swoje źródło, naturalnie się uspokaja i przestaje ciągle zasłaniać to, co najważniejsze.
Świadomość jako źródło ograniczenia
Wszelka świadomość jest ograniczona, a tym samym bolesna. U podstaw świadomości leży pragnienie, potrzeba doświadczania.
To stwierdzenie może wydawać się kontrowersyjne, szczególnie w świetle poprzednich sentencji, które wskazywały na świadomość jako na coś istotnego. Maharaj wyjaśnia jednak, że świadomość osobowa, która jest zawsze świadomością czegoś, nieuchronnie wiąże się z ograniczeniem i dualizmem. Sama struktura świadomości zakłada podział na podmiot i przedmiot, na tego, który doświadcza i to, co jest doświadczane. Ten podział rodzi pragnienie utrzymania przyjemnych doświadczeń i uniknięcia nieprzyjemnych, co jest źródłem nieustannego wysiłku i cierpienia.
U podstaw wszelkiego doświadczenia leży pragnienie istnienia, pragnienie bycia. To pragnienie jest tak fundamentalne, że zazwyczaj nie jest nawet rozpoznawane. Maharaj wskazuje, że samo pragnienie istnienia, pragnienie bycia świadomym, jest pierwszym ograniczeniem czystego Absolutu. Z tego pragnienia wyrasta cały wszechświat doświadczenia z jego niezliczonymi formami życia i świadomości.
Prawdziwa wolność wynika nie z uzyskania przyjemnych doświadczeń ani nawet z pozostawania w stanie czystej świadomości, lecz z przekroczenia samej potrzeby doświadczania. To jest to, co Maharaj nazywa stanem Absolutu, który jest całkowicie poza wszelkim doświadczeniem, a zatem poza wszelkim cierpieniem. To nauczanie pokazuje, że nawet świadomość, choć jest czymś znacznie subtelniejszym niż ciało czy umysł, nadal jest formą ograniczenia. Ostateczna wolność leży poza nią, w tym, co całkowicie bezosobowe i nieokreślone.
Grzech utożsamienia
Karmienie idei: „Jestem grzesznikiem, nie jestem grzesznikiem”, jest grzechem. Utożsamianie się z czymś określonym jest największym ze wszystkich grzechów. To co nieosobowe jest rzeczywiste, to co osobowe pojawia się i znika.
W tej sentencji Maharaj radykalnie redefiniuje pojęcie grzechu. Tradycyjnie grzech jest rozumiany jako naruszenie moralnych czy religijnych zasad, jako zły czyn czy niewłaściwa myśl. Maharaj wskazuje, że prawdziwym grzechem jest utożsamienie się z jakąkolwiek definicją siebie, czy to jako grzesznika, czy jako świętego. Sam akt definiowania siebie poprzez jakiekolwiek określenie jest ograniczeniem nieskończonej natury rzeczywistości.
Kiedy człowiek zaczyna myśleć o sobie jako o grzeszniku, wzmacnia tożsamość ego, które teraz ma nową charakterystykę do utrzymania lub przezwyciężenia. Pojawia się wewnętrzny głos osądzający, poczucie winy, potrzeba odkupienia. Wszystko to wzmacnia przekonanie o byciu oddzielną osobą, która może być dobra lub zła. Podobnie, gdy ktoś identyfikuje się jako święty czy dobry człowiek, tworzy kolejne ograniczenie, które musi być stale podtrzymywane przez odpowiednie działania. Powstaje wewnętrzny obraz siebie, który wymaga ciągłej ochrony i potwierdzenia.
Maharaj wskazuje, że prawdziwa natura człowieka jest nieosobowa i nieokreślona. Jest ona czystą świadomością, która nie jest ani dobra, ani zła, ani święta, ani grzeszna. Wszystkie te kategorie należą do poziomu osoby, która jest tymczasową konstrukcją w polu świadomości. Kiedy zrozumiemy, że nie jesteśmy osobą, wszystkie kwestie grzechu i cnoty tracą swoje znaczenie, ponieważ nie ma nikogo, kto mógłby grzeszyć lub być cnotliwym. Prowadzi to nie do amoralności czy braku etyki, lecz do naturalnej dobroci, która wynika ze zrozumienia jedności wszystkich istot, a nie z lęku przed karą czy pragnienia nagrody.
Osoba jako suma ograniczeń
Nie ma czegoś takiego jak osoba. Są jedynie restrykcje i ograniczenia. Całkowita ich suma stanowi definicję osoby.
To radykalne stwierdzenie podważa nasze najbardziej podstawowe przekonanie o własnej tożsamości. Maharaj twierdzi, że osoba nie jest pozytywną rzeczywistością, lecz jedynie zbiorem negatywnych ograniczeń nałożonych na nieskończoną świadomość. Kiedy mówimy jestem tą osobą, w rzeczywistości mówimy nie jestem niczym innym. Każda definicja siebie jest jednocześnie ograniczeniem, które odcina nas od całości bytu.
Osoba jest konstruktem złożonym z licznych ograniczeń. Po pierwsze, identyfikujemy się z konkretnym ciałem, co ogranicza nas do określonej lokalizacji w przestrzeni i czasie. Po drugie, utożsamiamy się z zestawem wspomnień, które tworzą naszą osobistą historię i definiują, kim myślimy, że jesteśmy. Po trzecie, przypisujemy sobie określone cechy charakteru, preferencje i awersje, które dalej zawężają pole naszej tożsamości. Po czwarte, przyjmujemy różne role społeczne i zawodowe, które dodatkowo ograniczają sposób, w jaki się postrzegamy i funkcjonujemy.
Każde z tych ograniczeń zawęża nieskończone pole świadomości do konkretnej, ograniczonej formy. Maharaj wskazuje, że gdy wszystkie te ograniczenia zostaną rozpoznane i odrzucone, nie pozostaje żadna osoba, pozostaje zaś nieskończona świadomość, która jest naszą prawdziwą naturą. Oznacza to nie anihilację czy zaprzeczenie życiu, lecz uwolnienie się od sztucznych granic, które sami sobie narzuciliśmy, wierząc, że jesteśmy ograniczoną, oddzielną jednostką. W rzeczywistości nie ma osoby, która mogłaby zostać wyzwolona – jest jedynie rozpoznanie, że osoba nigdy nie istniała jako coś realnego, była jedynie zbiorem ograniczeń nałożonych na to, co nieskończone.
Poznaj siebie, aby siebie przekroczyć
Pamiętaj, że nie możesz porzucić tego, czego nie znasz. Aby siebie przekroczyć, musisz siebie poznać.
Maharaj podkreśla tutaj znaczenie samopoznania jako niezbędnego warunku transcendencji. Wielu poszukiwaczy duchowych próbuje przekroczyć ego lub osobowość, nie zrozumiawszy najpierw, czym one są. To prowadzi do swoistej duchowej ucieczki, w której ludzie próbują zanegować swoją ludzką naturę, nie rozumiejąc jej mechanizmów. Prawdziwe przekroczenie wymaga gruntownego poznania struktury ego, jego wzorców, motywacji i sposobów działania.
Proces samopoznania polega nie na intelektualnej analizie czy psychologicznej introspekcji, choć te mogą być pomocne na pewnym etapie. Chodzi raczej o bezpośrednią obserwację funkcjonowania umysłu i ego w codziennym życiu. Kiedy zaczynamy widzieć, jak nasze myśli, emocje i reakcje pojawiają się mechanicznie w odpowiedzi na różne sytuacje, zaczynamy rozumieć, że to, co uważaliśmy za siebie, jest w rzeczywistości złożonym zestawem wyuczonych wzorców i warunkowych reakcji.
To rozpoznanie naturalne prowadzi do dystansu wobec ego i stopniowego wycofania się z utożsamienia z nim. Nie można jednak porzucić tego, czego nie rozpoznajemy jako oddzielnego od nas samych, dlatego poznanie struktury ego jest kluczowym krokiem na drodze do wolności. Im głębiej poznajemy mechanizmy ego, jego strategie przetrwania, jego lęki i pragnienia, tym łatwiej jest nam się od niego zdystansować. Paradoksalnie, pełne poznanie ego prowadzi do jego transcendencji, ponieważ widzimy, że nie jest ono tym, czym jesteśmy, ale jedynie zestawem mechanicznych reakcji bez żadnej stałej substancji.
Zakończenie
Sentencje Maharaja o świadomości i tożsamości prowadzą nas przez głębokie dociekanie tego, kim naprawdę jesteśmy. Wskazują, że nie jesteśmy ani ciałem, ani umysłem, ani żadną z ról, które pełnimy w życiu. Nasza prawdziwa natura jest czystą świadomością, która jest świadkiem wszystkich doświadczeń, ale sama nie jest doświadczeniem. Co więcej, Maharaj idzie jeszcze dalej, wskazując, że nawet świadomość nie jest ostateczną rzeczywistością, ale jedynie manifestacją czegoś głębszego, co jest całkowicie poza wszelkimi kategoriami i określeniami. To rozpoznanie własnej prawdziwej natury nie jest intelektualnym osiągnięciem, ale bezpośrednim wglądem, który radykalnie zmienia sposób, w jaki doświadczamy siebie i świata. Prowadzi do wolności od lęku, od cierpienia i od wszystkich ograniczeń, które sami sobie narzuciliśmy, wierząc, że jesteśmy kimś określonym.
Informacje o źródłach
Sentencje zawarte w tym artykule pochodzą z książki „Błogie życie”, będącej kompilacją rozmów ze Śri Nisargadattą Maharajem (1897-1981), wydanej w Polsce przez wydawnictwo LIMBUS w tłumaczeniu Agnieszki Rolki. Maharaj był indyjskim nauczycielem duchowym w tradycji Navnath Sampradaya, którego nauczanie zostało utrwalone głównie w słynnej książce „I Am That” (Jestem Tym). Jego bezpośrednie i niekonwencjonalne podejście do duchowości przyciągnęło wielu poszukiwaczy z całego świata.
