Maharaj wskazuje na możliwość analogicznego „przebudzenia” z tego, co nazywamy życiem na jawie. Nie chodzi o fizyczną śmierć – chodzi o przebudzenie do rozpoznania, że cała manifestacja, cały świat form i nazw, jest konstrukcją świadomości, nie absolutną rzeczywistością. W tym przebudzeniu śmierć ciała st# Ciało, choroba i śmierć: jak dźńanin odnosi się do lęku i cierpienia
Śmierć jest ostatecznym testem duchowego zrozumienia. Łatwo mówić o niedwoistości, o iluzorycznej naturze ciała, o świadomości transcendującej formę – gdy ciało jest zdrowe, młode, pełne energii. Ale co się dzieje, gdy ciało choruje, słabnie, zbliża się do nieuniknionego końca? Czy filozoficzna wiedza przetrwa konfrontację z fizycznym bólem i egzystencjalnym lękiem? Czy realizacja pozostanie niewzruszona wobec własnej śmierci?
Sri Nisargadatta Maharaj stanął przed tym testem w sposób najbardziej konkretny. W ostatnich latach życia chorował na raka gardła – tę samą chorobę, która zabrała innych wielkich mistrzów jego czasów, Ramakrishnę i Ramanę Maharshiego. Jego reakcja na chorobę i zbliżającą się śmierć stanowi być może najgłębsze nauczanie – nie słowne, ale wyrażone całym sposobem bycia. To nie była teoria o oderwaniu od ciała. Była to żywa demonstracja wolności, która nie jest dotknięta ani zdrowiem, ani chorobą, ani życiem, ani śmiercią.
Ciało jako „jedzenie”: radykalna perspektywa materialistyczna
Zachodnia duchowość często idealizuje ciało – mówi się o „świątyni ducha”, o „narzędziu duszy”, o „świętości ciała”. Maharaj przyjmował odmienną, bardziej surową perspektywę. Gdy pytany o naturę ciała, odpowiadał z charakterystyczną dla siebie bezpośredniością: „Ciało to wyłącznie jedzenie”.
To stwierdzenie może brzmieć redukcjonistycznie, wręcz materialistycznie. Ale zawiera głęboką prawdę. Ciało faktycznie składa się z tego, co zjadłeś – każda komórka, każda tkanka, każdy organ powstał z przekształconego pokarmu. Nie ma w ciele niczego poza przemienioną materią, którą ciągle dostarczasz poprzez jedzenie. Gdy przestajesz jeść, ciało szybko zaczyna się rozkładać, zużywać samo siebie.
Maharaj szedł dalej w tej analizie: „Wszystko, co się je, przemieniane jest ostatecznie w ciało. A z kolei ciało jest pokarmem świadomości. A więc stając się jedzeniem, staje się ciałem”.
Obserwujemy tu łańcuch transformacji: pokarm staje się ciałem, ciało staje się „pokarmem” dla świadomości – w tym sensie, że świadomość wymaga żywego ciała, aby się przejawiać w tej formie. Całość jest procesem, strumieniem przekształceń, nie stałą substancją. Nie ma tu niczego trwałego, niczego, co mogłoby być fundamentem stabilnej tożsamości.
Ta perspektywa ma głębokie implikacje dla sposobu, w jaki odnosimy się do ciała. Jeśli ciało jest tylko czasową konfiguracją materii, procesem, nie rzeczą, to przywiązanie do niego jest tak samo absurdalne jak przywiązanie do fal na oceanie. Fale powstają, istnieją przez chwilę, rozpływają się z powrotem w oceanie. Podobnie ciała powstają, żyją, rozkładają się z powrotem w elementarne składniki. Identyfikacja z tym procesem jako „ja” jest fundamentalnym błędem.
Choroba jako doświadczenie bytowania, nie jaźni
Kiedy Maharaj ciężko zachorował, jego rozmówcy naturalnie poruszali kwestię leczenia, lekarstw, przedłużania życia. Jego odpowiedź była zaskakująca i oświecająca.
„Nie dbam o to, aby utrzymywać przy życiu siłę życiową, ponieważ choroba nie dotyka mnie, lecz bytowania”, wyjaśniał Maharaj swoim słuchaczom. „Więc od tej chwili wszystkie zalecenia lekarzy będą zgodne wyłącznie z tym wszystkim, co robi siła życiowa. I nie przyjmę od nich żadnych nakazów ani zakazów. Niech więc siła życiowa robi wszystko to, na co ma ochotę; i niech bytowanie robi wszystko to, co chce”.
To stwierdzenie wymaga uważnej analizy. Maharaj wprowadza rozróżnienie między „mną” a „bytowaniem” – między prawdziwą jaźnią a manifestacją życia w formie ciała-umysłu. Choroba dzieje się na poziomie bytowania, nie na poziomie tego, czym naprawdę jest. Z perspektywy absolutnej jaźni, choroba jest czymś obserwowanym, nie czymś doświadczanym. Jest to zdarzenie w polu świadomości, nie coś, co dotyka samej świadomości.
To nie oznacza, że Maharaj nie czuł bólu fizycznego. Ciało bolało, tak jak każde chore ciało boli. Ale relacja do tego bólu była fundamentalnie inna niż u kogoś, kto identyfikuje się z ciałem. Gdy wiesz, że nie jesteś ciałem, ból wciąż jest obecny, ale nie ma „kogoś”, kto cierpi. Jest ból, ale nie ma „mnie”, któremu się to przydarza.
Maharaj wyjaśniał dalej: „Ignorant będzie chciał żyć tak, jak potrafi. Będzie chciał odwlec moment śmierci tak bardzo, jak to jest możliwe. Ale w przypadku dźńanina, jakich korzyści może się on spodziewać z racji istnienia w tym świecie choćby o minutę dłużej? A zatem jedyną rzeczą, która może być miła jest to, żeby tchnienie (życiowe) opuściło ciało w spokoju i nie grymasiło”.
To jest radykalne odwrócenie normalnej perspektywy. Dla większości ludzi, życie jest najwyższą wartością – wszystko inne podporządkowuje się imperatywowi przetrwania. Dla dźńanina, który wie, że nie jest ciałem ani życiem, przedłużanie biologicznej egzystencji nie ma szczególnej wartości. Nie ma „kogoś”, kto by z tego skorzystał. Nie ma przyszłego stanu do osiągnięcia, żadnego projektu do dokończenia. Wszystko, co miało być zrealizowane, już jest zrealizowane w samym rozpoznaniu prawdy.
Oddzielenie od najwyższej kategorii
Maharaj szedł jeszcze dalej w swojej analizie, wprowadzając subtelne rozróżnienie, które jest kluczowe dla zrozumienia najgłębszych aspektów adwaity:
Dźńanin jest taką zasadą, która pozbywa się siły życiowej i świadomości. Świadomość i siła życiowa razem mogą otrzymać najwyższe imię i status, na przykład atmana, Iśwary czy jakiekolwiek inne; ale dźńanin nie jest nawet tym. Dźńanin oddzielony jest nawet od tej najwyższej kategorii.
To stwierdzenie może być dezorientujące dla tych, którzy są zaznajomieni z tradycyjną terminologią wedanty. Czy atman nie jest ostateczną rzeczywistością? Czy Iśwara (Pan, Bóg) nie jest najwyższą zasadą? Maharaj wskazuje na coś jeszcze bardziej fundamentalnego – na to, co jest nawet przed świadomością, przed siłą życiową, przed wszelkim manifestowaniem się.
W tradycyjnej terminologii, to jest Parabrahman – Absolut poza wszelkimi atrybutami, poza wszelkim doświadczeniem, poza wszelkim nazywaniem. Dźńanin nie identyfikuje się nawet z boską świadomością, nawet z kosmiczną inteligencją. Spoczywa w tym, co jest fundamentem wszystkiego, ale samo nie jest niczym.
To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie w kontekście choroby i śmierci. Jeśli identyfikujesz się z atmanen (indywidualną jaźnią) lub nawet z Iśwarą (kosmiczną świadomością), wciąż jest tam subtelna identyfikacja, subtelne poczucie „ja”. Maharaj wskazuje na całkowite uwolnienie nawet od tego – na stan, gdzie nie ma absolutnie żadnego „ja”, żadnego centrum, żadnego punktu odniesienia.
Scena z umierającą córką: demonstracja bez-sprawstwa
Jeden z najbardziej poruszających fragmentów dialogów zawiera opowieść o śmierci córki Maharaja. Ta scena ilustruje w sposób dramatyczny zasady, o których Maharaj nauczał abstrakcyjnie.
Na pewno słyszeliście o córce Maharaja, która zmarła. Leżała na łożu śmierci. Maharaj, jak to zwykle, wychodził tego wieczora. I kiedy już miał wyjść z domu, jego żona także w tym czasie wychodziła. Powiedziała wtedy: 'Twoja córka jest umierająca, dlaczego musisz wychodzić właśnie teraz?’ Odpowiedział jej na to: 'Nie martw się, zaraz wrócę; chciała się napić, przyniosę jej coś zimnego do picia.’ Ale kiedy Maharaj wrócił, dziewczyna już nie żyła. Maharaj postawił wtedy szklankę z napojem na stole i spojrzał na nią. Dziewczyna wstała i wypiła napój. Maharaj powiedział: 'przyniosłem ci to. Mówiłaś, żebym to zrobił’. Kiedy już wypiła wszystko, Maharaj zapytał ją, czy chce żyć. Ona odpowiedziała, że nie. I znowu umarła.
Ta opowieść może być interpretowana na wiele sposobów – jako paranormalny fenomen, jako metafora, jako literalny opis. Ale jej głębsze znaczenie leży gdzie indziej, co wyjaśnia narrator słowami: „Nie ma żadnego sprawcy; nikt nie jest tożsamy z tym, co robi. W polu świadomości wszystko po prostu się dzieje”.
To jest kluczowa lekcja tej sceny. Maharaj nie „dokonał” cudu przywrócenia córki do życia. Nie „postanowił” jej pomóc. Wszystko wydarzyło się spontanicznie, bez poczucia indywidualnego sprawstwa. Była potrzeba (córka chciała pić), była odpowiedź (ciało Maharaja poszło, przyniosło wodę), było działanie (dziewczyna piła). Gdzie w tym wszystkim był „ktoś”, kto działał? Opowieść ta służy nie tyle ilustracji nadprzyrodzonych mocy, co demonstracji fundamentalnej prawdy o naturze działania – że dzieje się ono spontanicznie, bez rzeczywistego sprawcy.
Ta perspektywa całkowicie zmienia sposób patrzenia na śmierć. Śmierć nie jest czymś, co „ci się przydarza”. Jest to wydarzenie w polu świadomości, podobnie jak narodziny, choroba, zdrowie. Nie ma „ciebie”, któremu to się dzieje – jest tylko ciągły strumień zdarzeń, manifestujący się i rozpuszczający w świadomości.
Ciało jako „okrycie”: metafora tymczasowości
Maharaj często używał metafory ciała jako okrycia lub ubrania. To porównanie jest niezwykle trafne i ma wiele warstw znaczenia.
„Co więcej, to ciało również jest okryciem. A trzeba zrozumieć, że nim się nie jest. Nie jest się tym okryciem”, tłumaczył Maharaj. Tak jak ubranie zakładasz rano i zdejmujesz wieczorem, tak ciało przyjmujesz przy narodzinach i porzucasz przy śmierci. Nie identyfikujesz się z ubraniem – wiesz, że jesteś tym, kto je nosi, nie samym ubraniem. Podobnie, nie powinieneś identyfikować się z ciałem – jesteś tym, co „nosi” ciało, co świadczy jego istnienie, nie samym ciałem.
Metafora ta ma również inny aspekt. Ubranie może być eleganckie lub postrzępione, czyste lub brudne, nowe lub stare – ale to nie zmienia tożsamości tego, kto je nosi. Podobnie, ciało może być młode lub stare, zdrowe lub chore, piękne lub brzydkie – ale to nie dotyka prawdziwego „ciebie”, który jest niezmienny, nietknięty przez wszystkie te fluktuacje.
Maharaj posuwa się jeszcze dalej: „Jaźń czy atman zrzuca ciało, a zdarzenie to nazywamy 'śmiercią’. Ale dla jaźni śmierć nie istnieje”. Śmierć jest zdarzeniem dotyczącym ciała, nie jaźni. Jaźń nie umiera, ponieważ nigdy się nie narodziła. To, co się rodzi i umiera, to tylko forma, manifestacja, „okrycie”. Esencja, świadomość, prawdziwe „ja” – to wszystko pozostaje nietknięte przez narodziny i śmierć.
„Powtarzam: Atman zrzuca ciało. To jest śmierć ciała, ale jaźń czy atman nie umierają. Jeżeli jednak ktoś mówi, że jest ciałem, to z całą pewnością zamierza umrzeć”, ostrzegał Maharaj. To ostatnie zdanie zawiera ostrzeżenie. Jeśli identyfikujesz się z ciałem, jeśli wierzysz, że jesteś tym biologicznym organizmem, to faktycznie „zamierzasz umrzeć” – w tym sensie, że twoja tożsamość, wszystko, czym myślisz, że jesteś, zostanie unicestwione wraz ze śmiercią ciała. To jest prawdziwa śmierć – śmierć tożsamości ego. Ale jeśli wiesz, że nie jesteś ciałem, śmierć ciała nie może cię dotknąć.
Rak wielkich mistrzów: znaczenie czy przypadek?
Zaskakująca synchroniczność dotycząca trzech wielkich mistrzów współczesnych Indii – Ramakrishny, Ramany Maharshiego i Nisargadatty Maharaja – polega na tym, że wszyscy trzej zmarli na raka. To skłoniło wielu ludzi do spekulacji. Jeden z rozmówców Maharaja poruszył tę kwestię:
Wszyscy najbardziej znani mistrzowie mieli raka – Ramakrishna, Ramana Maharshi i Nisargadatta. Ich zwolennicy tłumaczyli, że powodem, dla którego mędrcy zapadali na tę chorobę, było to, co wzięli na siebie, w kategoriach karmy – to bardzo prymitywne wyjaśnienie.
Wyjaśnienie karmiczne, które rozmówca słusznie nazywa prymitywnym, sugeruje, że mędrcy w jakiś sposób wzięli na siebie karmę swoich uczniów i dlatego cierpieli. To jest próba racjonalizacji, próba nadania sensu czemuś, co wydaje się paradoksalne – jak może cierpieć ktoś, kto jest całkowicie wyzwolony?
Maharaj nie inwestował w takie wyjaśnienia. Jego odpowiedź była znacznie bardziej radykalna: „Jeśli chodzi o mnie, nie mam doświadczenia żadnych narodzin. Jedynie na pewnym etapie powiedziano mi, że ta forma została zrodzona i że to jestem 'ja’. Tak właśnie mi powiedziano – przekazano mi taką pogłoskę”.
To stwierdzenie rozbija cały problem u podstaw. Nie ma „mnie”, który się narodził, więc nie ma też „mnie”, który choruje czy umiera. Całe to wydarzenie – narodziny, życie, choroba, śmierć – jest czymś, co dzieje się w polu świadomości, ale nie dotyka tego, który jest świadkiem tego wszystkiego.
Znaczące jest tu użycie słowa „pogłoska”. Maharaj traktuje nawet swoją własną biografię jako coś zewnętrznego, opowieść, którą mu powiedziano, nie bezpośrednią rzeczywistość. Z perspektywy absolutnej jaźni, która jest poza czasem i formą, historia osobistego życia jest jedynie opowieścią, konstrukcją umysłu, nie fundamentalną rzeczywistością.
Co do samego raka – być może nie ma tu żadnego głębszego znaczenia. Ciała chorują, takie jest ich natura. Fakt, że ciało należy do mędrca, nie czyni go odpornym na choroby. Właściwie, cały punkt polega na tym, że mędrzec nie oczekuje od ciała niczego szczególnego. Ciało robi to, co robi – czasami jest zdrowe, czasami choruje, ostatecznie umiera. To wszystko jest naturalne, normalne, nie wymaga żadnego specjalnego wyjaśnienia.
Śmierć jako ostateczne wyzwolenie
W konwencjonalnym myśleniu śmierć jest tragedią, największym nieszczęściem, czymś do uniknięcia za wszelką cenę. Cała medycyna, cała technologia przedłużania życia opiera się na założeniu, że życie jest wartością absolutną, a śmierć jest porażką. Maharaj proponował fundamentalnie odmienną perspektywę.
Dla ignoranta, który identyfikuje się z ciałem i umysłem, śmierć rzeczywiście jest katastrofą – jest to unicestwienie wszystkiego, czym myśli, że jest. Ale dla dźńanina, który wie, że nie jest ani ciałem, ani umysłem, śmierć jest po prostu naturalnym zakończeniem określonej manifestacji. Nic wartościowego nie zostaje utracone, ponieważ prawdziwa jaźń nigdy nie była uwięziona w ciele.
Maharaj mówił o śmierci bez lęku, bez żalu, bez dramatyzowania: „Wmawiano mi bardzo poważną chorobę, ale wszystko, co się rozumie i wszystko, co się widzi, jest całkowicie daremne. Dlatego ja nie mam z nią nic wspólnego”.
„Wmawiano mi” – zauważ tę formułację. Nie „mam chorobę”, ale „wmawiano mi chorobę”. Jest dystans, przestrzeń między świadomością a diagnozą. Diagnoza jest konceptualna, medyczna, należy do świata form i nazw. Ale prawdziwe „ja” nie jest dotknięte przez żadną diagnozę.
Maharaj kontynuował z jeszcze większą mocą: „Pokazuję wam tę prawdę, ale wy nie potraficie jej pojąć; nikt tego nie potrafi”. To stwierdzenie może brzmieć pesymistycznie, ale zawiera głęboką wskazówkę. „Pojąć” oznacza zrozumieć intelektualnie, mentalnie złapać. Ale ta prawda – że śmierć nie istnieje dla jaźni, że choroba dotyka tylko bytowania, nie świadomości – nie może być pojęta. Może być tylko bezpośrednio rozpoznana, przeżyta, ucieleśniona. Żadna ilość intelektualnego zrozumienia nie przygotuje cię na własną śmierć. Tylko bezpośrednie rozpoznanie swojej nieśmiertelnej natury może dać autentyczną wolność od lęku.
Świadomość i absolutna wolność
Maharaj często podkreślał, że nawet świadomość – ten aspekt, który większość tradycji duchowych traktuje jako ostateczny – nie jest końcową prawdą.
„Nie mam absolutnie nic wspólnego z tym, czym to ciało jest dzisiaj. W ogóle nie interesuje mnie to, co musi wam ono dać. Dopóki jestem zajęty, znajduję się w stanie, w którym bytowanie czy nie-bytowanie nie mają żadnego znaczenia”, mówił Maharaj.
Stan, w którym bytowanie i nie-bytowanie nie mają znaczenia – to jest Parabrahman, Absolut poza wszelkimi rozróżnieniami. W tym stanie nie ma ani życia, ani śmierci, ani zdrowia, ani choroby. Wszystkie te kategorie należą do świata manifestacji, świata form i nazw. Absolut jest poza wszystkim tym.
To nie jest nihilizm ani obojętność. To jest całkowita wolność. Gdy nie jesteś przywiązany ani do życia, ani do śmierci, możesz żyć w pełni, bez lęku, bez chronicznego napięcia związanego z próbą uniknięcia nieuniknionego. Paradoksalnie, to właśnie ci, którzy rozpaczliwie trzymają się życia, nie mogą naprawdę żyć – są zbyt zajęci ochroną tego, co nieuchronnie zostanie utracone.
„Cokolwiek to było, owo 'bycie-ja’ stało się zerem. Teraz została wyłącznie ta trwała rzecz i nazwano ją Parabrahmanem: to co było zerem, ale nadal jest”, wyjaśniał Maharaj.
To jest niezwykłe sformułowanie. „Bycie-ja” – wszystko, co identyfikujesz jako siebie, cała twoja historia, osobowość, ciało, umysł – stało się zerem. Zniknęło. A co pozostało? Nie nicość w sensie nieistnienia, ale pełnia, która nie jest żadną konkretną rzeczą. To, co jest zawsze, co nie może się narodzić ani umrzeć, ponieważ jest poza czasem, poza przestrzenią, poza wszelką formą.
Praktyczne implikacje: życie ze świadomością przemijania
Te nauki mogą brzmieć bardzo abstrakcyjnie i oderwane od codziennego życia. Ale mają głęboko praktyczne implikacje dla sposobu, w jaki żyjemy każdego dnia.
Po pierwsze, rozpoznanie, że nie jesteś ciałem, radykalnie zmienia twoje priorytety. Większość ludzi żyje tak, jakby mieli nieskończoną ilość czasu, odkładają to, co naprawdę ważne, na później. Zajmują się triwialnościami, ponieważ nie czują pilności wynikającej ze świadomości śmiertelności. Gdy głęboko rozpoznasz, że ciało jest tymczasowe, że może umrzeć w każdej chwili, życie nabiera intensywności i jasności.
Po drugie, lęk przed śmiercią – który w sposób świadomy lub nieświadomy wpływa na niemal każdą decyzję w życiu – może zostać przekroczony. Nie przez wyparcie, nie przez intelektualne przekonanie o nieśmiertelności, ale przez bezpośrednie rozpoznanie, że to, czym naprawdę jesteś, nie może umrzeć. Ten lęk, gdy znika, uwalnia ogromną energię, która wcześniej była zamrożona w nieustannej obronie przed nieuniknionym.
Po trzecie, relacja do choroby i bólu się zmienia. Ból wciąż boli – nie chodzi o rozwiniecie nadludzkiej obojętności. Ale dramatyzm, opowieść „dlaczego mnie to spotyka”, poczucie niesprawiedliwości, rezygnacja – wszystko to może odpaść. Pozostaje czysta obecność z tym, co jest, bez dodawania narracji, bez oporu.
Po czwarte, troska o ciało staje się bardziej naturalna, mniej neurotyczna. Gdy nie identyfikujesz się z ciałem, możesz o nie dbać bez obsesji. Dbasz o nie tak, jak dbasz o samochód – utrzymujesz go w dobrym stanie, naprawiasz gdy się psuje, ale nie myślisz, że jesteś samochodem. Ciało jest narzędziem, pojazdem, „okryciem” – przydatnym, zasługującym na szacunek i opiekę, ale nie tożsamym z tym, kim jesteś.
Lekarze, leki i naturalny przebieg
Postawa Maharaja wobec leczenia medycznego była pragmatyczna i nieobciążona ideologią. Gdy jego lekarz przyniósł lekarstwa i listę zaleceń, Maharaj zareagował w charakterystyczny sposób: „Więc od tej chwili wszystkie zalecenia lekarzy będą zgodne wyłącznie z tym wszystkim, co robi siła życiowa. I nie przyjmę od nich żadnych nakazów ani zakazów. Niech więc siła życiowa robi wszystko to, na co ma ochotę; i niech bytowanie robi wszystko to, co chce”.
To nie jest odrzucenie medycyny ani zaniedbanie ciała. To jest po prostu brak przywiązania do konkretnego rezultatu. Jeśli ciało chce żyć dłużej, będzie współpracować z leczeniem. Jeśli ciało jest gotowe odejść, żadne leczenie tego nie zmieni. Maharaj nie walczył ani za życiem, ani za śmiercią – pozwalał, aby naturalny proces się rozwijał.
To podejście jest radykalnie różne od dwóch przeciwnych ekstremów, które są powszechne we współczesnym świecie. Z jednej strony mamy desperacką walkę z chorobą, używanie wszelkich możliwych środków, aby przedłużyć życie choćby o kilka tygodni, niezależnie od jakości tego życia. Z drugiej strony mamy romantyczne odrzucanie medycyny, przekonanie, że „duchowa osoba” nie potrzebuje lekarzy, że sama świadomość może uzdrowić wszystko.
Maharaj unikał obu tych skrajności. Nie gloryfikował choroby jako duchowej lekcji, ale też nie demonizował jej jako wrogiej siły do pokonania. Choroba jest po prostu tym, co się dzieje ciału. Można korzystać z medycyny bez przywiązania, można pozwolić naturalnemu procesowi się rozwinąć bez oporu.
Najbliżsi i śmierć: koniec wszystkich relacji
Jeden z najtrudniejszych aspektów śmierci dla większości ludzi dotyczy rozstania z bliskimi. Miłość do rodziny, przywiązanie do przyjaciół, troska o tych, którzy zostaną – wszystko to sprawia, że śmierć jest emocjonalnie druzgocąca. Jak mędrzec odnosi się do tego wymiaru?
Maharaj był bezlitośnie szczery w tej kwestii: „Zrozumcie, nie jestem przywiązany do nikogo z was. Dlaczego to tak odczuwam? Ponieważ nie sądzę niczego na swój temat, nie interesuje mnie również świadomość”.
To może brzmieć chłodno, wręcz okrutnie. Nie jest przywiązany do nikogo? Ale trzeba to zrozumieć poprawnie. Brak przywiązania nie oznacza braku miłości czy troski. Maharaj demonstrował głęboką miłość do autentycznych poszukiwaczy prawdy – mówił, że są mu bliżsi niż własne dzieci. Ale ta miłość nie była oparta na osobistym przywiązaniu, na potrzebie emocjonalnej więzi, na lęku przed samotnością.
Konwencjonalne relacje opierają się w dużej mierze na wzajemnej potrzebie. Kocham cię, ponieważ zaspokajasz moje potrzeby emocjonalne, dajesz mi poczucie bezpieczeństwa, potwierdzasz moją tożsamość. Gdy jedna strona umiera, druga czuje się „niekompletna”, jakby część jej samej została wyrwana. To cierpienie wynika z faktu, że zbudowałeś swoją tożsamość wokół relacji, zainwestowałeś swoje poczucie „ja” w drugą osobę.
Dla dźńanina, który nie ma poczucia oddzielnego „ja”, takie przywiązanie nie może powstać. Może być głęboka miłość, może być troska, może być działanie na rzecz innych – ale wszystko to dzieje się bez poczucia „ja” i „ty”, bez lęku przed stratą, bez próby posiadania. Ta miłość jest faktycznie czystsza, bardziej bezwarunkowa niż zwykłe przywiązanie, które nazywamy miłością.
Gdy Maharaj mówi, że nie jest przywiązany do nikogo, wskazuje na wolność, która nie wyklucza relacji, ale transcenduje potrzebę opierania na nich swojej tożsamości. Może kochać głęboko, ale jego jaźń nie jest zależna od tej miłości, nie jest nią zdefiniowana, nie zostanie zniszczona przez jej utratę.
Ostateczne nauczanie: życie jako sen
Maharaj często wracał do metafory snu, aby wyjaśnić naturę życia i śmierci: „To wszystko dzieje się we śnie; on odpowiada ci we śnie. Ty przychodzisz tu we śnie. Co sensownego można odpowiedzieć we śnie? I jak właściwie zrozumiesz to wszystko we śnie? W chwili, gdy sen odchodzi, odchodzi wszystko inne”.
Ta metafora jest radykalna. Nie mówi, że życie jest „jak sen” – mówi, że życie jest snem. Wszystkie doświadczenia, wszystkie wydarzenia, wszystkie relacje, całe twoje poczucie bycia osobą żyjącą w świecie – to wszystko jest konstrukcją świadomości, podobnie jak nocny sen.
Gdy się budzisz ze snu, wszystko, co wydawało się tak realne i ważne w śnie – wszystkie dramaty, wszystkie problemy, wszystkie osiągnięcia – natychmiast rozpływa się w nicość. Rozpoznajesz, że to był tylko sen, że nigdy nie był rzeczywisty w sposób, w jaki wydawało się podczas samego snu.
Maharaj wskazuje na możliwość analogicznego „przebudzenia” z tego, co nazywamy życiem na jawie. Nie chodzi o fizyczną śmierć – chodzi o przebudzenie do rozpoznania, że cała manifestacja, cały świat form i nazw, jest konstrukcją świadomości, nie absolutną rzeczywistością. W tym przebudzeniu śmierć ciała staje się nie bardziej dramatyczna niż zakończenie nocnego snu.
„Przekonani jesteście o tym, że jeśli zrobicie jedno, dostaniecie drugie. Ale kiedy zrozumiecie prawdę, zdacie sobie sprawę z tego, że niczego nie ma; że was nie ma. W takim razie, jakie znaczenie ma to, co dostaniecie?”, pytał retorycznie Maharaj.
To jest ostateczna wolność – rozpoznanie, że nie ma „ciebie”, który mógłby umrzeć. Nie ma substancjalnego „ja”, które mogłoby być unicestwione przez śmierć ciała. Wszystko to – ciało, umysł, osobista historia – jest snem, który pojawia się i znika w bezczasowej świadomości. Sama świadomość nigdy się nie rodzi ani nie umiera, jest po prostu tym, co jest, zawsze i wszędzie.
Wyzwanie dla współczesnego świata
Nauczanie Maharaja o ciele, chorobie i śmierci jest szczególnie istotne we współczesnym świecie, który rozpaczliwie próbuje zaprzeczyć śmiertelności. Inwestujemy miliardy w medycynę anti-aging, w technologie przedłużania życia, w marzenia o nieśmiertelności poprzez transfer świadomości do maszyn. Całą tę gorączkową aktywność napędza fundamentalny lęk – lęk przed unicestwieniem, przed pustką, przed końcem wszystkiego, co znamy jako siebie.
Maharaj proponuje radykalnie inne rozwiązanie. Zamiast uciekać od śmierci, stawia czoło podstawowemu pytaniu: kto umiera? Jeśli dokładnie zbadasz to pytanie, odkryjesz, że nie ma nikogo, kto mógłby umrzeć. Jest ciało, które się rozpada – ale czy kiedykolwiek byłeś tym ciałem? Jest umysł, który zanika – ale czy kiedykolwiek byłeś tym umysłem? Jest osobista historia, która się kończy – ale czy kiedykolwiek byłeś tą historią?
To, czym naprawdę jesteś – bezczasowa świadomość, w której wszystkie te formy pojawiają się i znikają – nie może umrzeć, ponieważ nigdy się nie narodziło. To rozpoznanie nie jest pocieszeniem filozoficznym. Jest to bezpośrednie, niewerbalne, absolutnie pewne zrozumienie, które całkowicie transformuje relację do życia i śmierci.
Gdy wiesz – nie intelektualnie, ale w całej swojej istocie – że nie umrzesz, ponieważ nigdy nie byłeś tym, co może umrzeć, życie staje się niezwykle lekkie i wolne. Nie ma już chronicznego napięcia próby unikania nieuniknionego. Nie ma już desperackiego trzymania się przemijających form. Jest tylko prosta, bezpośrednia obecność z tym, co jest – bez lęku, bez żalu, bez oporu.
To jest ostateczne nauczanie, które Maharaj przekazywał nie tylko słowami, ale całym swoim sposobem odnoszenia się do własnej śmiertelnej choroby. Był żywą demonstracją wolności, która transcenduje życie i śmierć. Jego odejście ósmego września 1981 roku nie było tragedią ani porażką. Było po prostu naturalnym zakończeniem określonej manifestacji, tak jak zachód słońca jest naturalnym zakończeniem dnia – pięknym, stosownym, doskonałym w swojej czasowości.
Źródło:
Materiał powstał na podstawie fragmentów z książki: Powell, Robert. Najlepsze lekarstwo, zawierającej wybrane rozmowy ze Sri Nisargadattą Maharajem z lipca 1980 roku, przeprowadzone na około rok przed jego śmiercią. Wszystkie cytaty pochodzą z tego źródła i zostały osadzone w kontekście ostatnich lat życia Maharaja oraz szerszej perspektywy filozofii adwaita wedanty dotyczącej ciała, choroby i śmierci.
